تصور غالب موجود از مدرسه، تنها کلاس های درس است که در کامل ترین صورت با سالن های اجتماعات، ‏آزمایشگاه و ورزشگاه تلفیق شده است. در این تصویر فضای باز اطراف شامل حیاط و یا باغچه عموما نادیده ‏انگاشته و تمام توجهات معطوف به فضای درونی است، لذا سرمایه ارزشمند پنهان در آن بالقوه باقی می ماند. ‏در ایران نمونه مطالعات و پروژه های کاربردی با هدف ارتقا کیفیت حیاط باز مدارس در خدمت یادگیری دانش آموزان به جز چند مورد جزئی که توسط سازمان نوسازی و تجهیز مدارس کشور انجام شده است، وجود ندارد. با توجه به خلا دانشی و حرفه ای موجود، در این راستا از حرفه -دانش معماری منظر با استناد به توجه همه جانبه اش به ابعاد زیست محیطی، اجتماعی و زیباشناختی در امر ارتقا کیفیات محیطی فضاهای باز، در تبیین و استخراج رویکردها کمک گرفته خواهد شد.هدف این تحقیق مروری بر نظریه ها و رویکردهای معماری منظر در برخورد با فضاهای باز مدارس در جهت تقویت نقش این فضاها در یادگیری و آموزش کودکان است. برای حصول ‏به این منظور در ابتدا کلیه متون و ادبیات جهانی مرتبط با موضوع حیاط باز مدارس و نقش معماری منظر در ارتقا کیفیت آموزشی آن بررسی شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که عمده رویکردها و گرایشات مطرح به دوازده دسته کلی قابل تقسیم هستند. این رویکردها به پنج جنبه طراحی، مدیریت، برنامه ریزی، کنترل و نگهداری اشاره دارند. طراحی و مدیریت منظر برای کلاس های درس بیرونی، توجه به اهمیت معیارهای کیفی از قبیل ایمنی و امنیت، حس مکان و سلامتی در حیاط مدارس، طراحی پایدار و سبز حیاط مدارس، فرایند جامع طرح و ساخت حیاط مدارس، برنامه های آموزشی رسمی، غیررسمی، پنهان و منطبق با فضای حیاط مدارس، یادگیری از طریق بازی و طراحی فضاهای بازی، نمونه های منظرسازی شده اجرا شده حیاط مدارس، حفاظت و مدیریت منظر طبیعی و مصنوع حیاط مدارس، مشارکت بچه ها در طرح مدارس، طرح های جامع منظر حیاط مدارس و محوطه های دانشگاهی، بررسی شرایط، ویژگی ها و نقش معماران منظر در ایجاد تسهیلات آموزشی و در نهایت دستورالعمل ها و اصول طراحی حیاط بیرونی مدارس در مناطق خاص، به عنوان مهمترین گرایشات و الزامات طراحی منظر حیاط باز مدارس مطرحند.در بخش اول، ادبیات جهانی حول محوریت آموزش و طراحی منظر حیاط مدارس مورد بررسی قرار می گیرد. سپس بر مبنای بررسی جامعی از ادبیات و نمونه های اجرا شده از طرح منظر حیاط مدارس به دسته بندی مهمترین رویکردها و گرایشات طراحی منظر در این فضاها پرداخته می شود. در انتها نیز نتیجه گیری از مطالب و یافته های مقاله ارائه خواهد.

حیاط در ساختار فضایی معماری سنتی ایرانی از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده و علاوه بر کاربردهای اقلیمی و جغرافیایی، از منظر طراحی معماری و عملکردی نیز حائز اهمیت بوده است به این ترتیب که با قرارگیری آن در مرکز بنا و چینش سایر فضاها پیرامون آن، علاوه بر تأمین نور و منظر مناسب برای فضاهای اطراف خود، کیفیات دسترسی به آنها و همچنین نوع و میزان استفاده از آنها توسط کاربران را نیز تحت الشعاع قرار می داده است. این عضو ضروری مدارس ایران در مدارس امروزی به دلیل کمبود زمین و باتوجه به تراکم ابنیه از ساختار کالبدی فضایی بسیاری از مدارس حذف و یا به لحاظ پیکره بندی مکان آن تغییر کرده است و نقش آن در تغییر کارکرد عملکردی بنا نادیده گرفته می شود. هدف، پژوهش حاضر را در راستای بررسی نقش حیاط بر کارایی عملکردی مدارس سوق داده است و عواملی چون نوع هندسه حیاط و موقعیت قرارگیری آن در پیکره بندی بنا، مورد سنجش قرار گرفته و پس از بررسی ادبیات پژوهش، شاخص های مرتبط با کارایی عملکردی فضا استخراج و معرفی می گردد و در مرحلة بعد، به منظور تحلیل میزان کارایی عملکردی، از دو ابزار ترسیم گراف و همچنین نرم افزار Depthmap استفاده می شود. در مجموع، روش تحقیق کمی و کیفی خواهد بود و چهار مدرسه سنتی و معاصر به عنوان نمونه موردی انتخاب گردیده است. نتایج نشان می دهد که وجود حیاط با الگوی مرکزی و با هندسه مستطیل یا مربع، بیشترین مقدار کارایی عملکردی، انعطاف پذیری، یکپارچگی و نیز قابلیت دسترسی مناسب به فضاها را در مدارس ایجاد می کند.

بیان مساله: حیاط از یک سو به عنوان فضای بازی که در ارتباط با پوسته و فضاهای اصلی قابل سکونت بنا در جهت تامین نور روز مناسب بوده و از سوی دیگر به عنوان یکی از عناصر پایه به لحاظ پایداری، از دیرباز در معماری سنتی ایران مورد توجه بوده است. سوال تحقیق: این پژوهش به دو پرسش پاسخ می گوید: اول، ساختار حاکم بر حیاط و جداره های شفاف رو به آن در خانه های تاریخی شهر اردبیل چگونه است؟ دوم، آیا رابطه منطقی بین ساختار و عناصر فیزیکی حیاط خانه ها، برای ارائه پیشنهاد و الگوی طراحی وجود دارد؟ اهداف تحقیق: هدف از این پژوهش، مطالعه و بررسی ساختار فضاهای باز و تعامل آن با جداره های شفاف؛ و ارائه پیشنهاد طراحی برای آن است. روش تحقیق: از روش توصیفی و تطبیقی به منظور تجزیه و تحلیل سه عامل مهم در طراحی حیاط؛ جهت، ابعاد و تناسبات و همچنین سطوح مات و شفاف رو به آن، با مطالعه میدانی دوازده نمونه موردی از خانه های تاریخی شهر اردبیل که در پهنه اقلیمی منطقه سرد ایران قرارگرفته و همگی متعلق به دوره قاجار می باشند، استفاده شده است. ابزارهای گردآوری اطلاعات، منابع مکتوب، اسناد، نقشه ها، کروکی ها و مطالعات میدانی است؛ و برای تحلیل اطلاعات به دست آمده از روش آماری و به دست آوردن ضریب همبستگی بهره گرفته شده است. همچنین پس از ترسیم حجمی بناها، از نرم افزارهای تحلیل نور روز، برای بررسی میزان سایه اندازی در حیاط در طول سال استفاده شده است. مهم ترین یافته ها و نتیجه گیری تحقیق: نتایج حاصل از تحقیق نشان می دهد که حیاط با طول و عرض تقریبا برابر، با توجه به الگوهای مختلف قرارگیری بنا، نور کافی را در عمق فضاهای اطراف آن ایجاد می نماید. نقاب آسمان در اکثر فضاها مناسب بوده و میزان آسمان قابل روئیت و در نتیجه میزان نور روز در آنها مطلوب است. در حیاط خانه ها سایه اندازی مناسبی در فصول گرم سال ایجاد میشود، ولی در فصول سرد به دلیل کم شدن زاویه تابش، سایه اندازی در حیاط بیشتر از فصول گرم است و حیاط تنها نقش تامین کننده نور و رساندن گرمای خورشید به عمق فضای اتاقها و گرم شدن آنها را دارد. جهت شناخت کلی الگوی خانه های سنتی اقلیم سرد ایران، نیاز به بررسی بناهای سایر شهرهای این منطقه می باشد؛ تا بتوان نتایج این پژوهش را به تمام شهرهای منطقه سرد ایران تعمیم داد.

امروزه آموزش و پرورش در کشور ما عمدتا در محیط داخلی قابل تحقق بوده و بر این منوال تصور تعلیم به نحو قطعی با یک فضای بسته به صورت کلاس همراه است. اما این قطعیت در سنت تاریخی مکان های آموزشی چندان مشاهده نمی شود. الگوی معماری مدارس سنتی ایران حاکی از استمرار تعلیم و تربیت در فضای باز و نوعی کارکرد فعال آموزشی برای حیاط مرکزی آن هاست. این خصوصیت با رویکردی جدید در برخی از مدارس مدرن نیز مشاهده می شود. بنابراین به نظر می رسد انحصار آموزش در فضای داخلی و عدم توجه به قابلیت های عملکردی فضای باز، که بر مدارس رایج ایران حاکم است، از یک سو نسبت به ارزش های حیاط در الگوی مدارس قدیمی غفلت می ورزد و از سوی دیگر از دریافت های نوین در مورد ایجاد فضای باز خلاق و سازنده بی بهره است.در مدارس مدرن نوعی طرز تلقی پیشرفته نسبت به فرآیند ادراک و احساس کودک به هنگام یادگیری باعث ظهور محیطی فعال و سرشار از امکانات تجربه مشاهده و ارتباط انسانی شده است. در این محیط از فضای باز برای توسعه امکان تعادل دانش آموزان با یکدیگر و با محیط طبیعی استفاده می شود. به این ترتیب کلاس درس به فضای باز امتداد یافته و تسهیلات حیاط در خدمت تعلیم و تربیت قرار می گیرد.همین تجربه در ایجاد محیط زنده و آکنده از تعامل انسانی در مدارس سنتی ایران، همچون مدرسه چهار باغ اصفهان، نیز قابل حصول به نظر می رسد. الگوی معماری این مدارس تا حد زیادی محیط تعلیم و تربیت را به یک کانون اجتماعی و یک اجتماع انسانی نزدیک می سازد. عنصر حیاط که در مدارس قدیمی ناظر بر وجه اقامتگاهی این مدارس بود، در مدرسه معاصر نیز می تواند عامل تحرک و پویایی آموزش و پرورش شده و مدرسه را از یک آموزشگاه صرف به یک کانون حیات جمعی مبدل سازد.

اقلیم تاثیر مهمی در ایجاد شرایط آب و هوایی مختلف دارد که امکان تعدیل این شرایط از طریق انتخاب مصالح و طراحی مناسب وجود دارد. در این میان طراحی مدارس مستلزم شناخت شرایط محیطی و اقلیمی، ویژگی های معماری با هویت محلی منطقه و از طرفی، استفاده از خلاقیت طراحانه در جهت بالا بردن کیفیت کالبدی و ابعاد زیبایی شناختی است. حیاط مدرسه دارای ویژگی ها و پتانسیل هایی است که در رشد و پرورش دانش آموزان نقش مهمی دارد اما متاسفانه در ایران استفاده از این محیط کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مساله بخصوص در اقلیم سرد بدلیل شرایط آب و هوایی خاص منطقه و بدلیل آنکه اصولا آموزش در فصول سرد سال (پاییز، زمستان) اتفاق می افتد حائز اهمیت می باشد. از این رو در اینجا این سوال مطرح می شود که چگونه می شود فضای باز مدرسه را بگونه ای طراحی کرد که در مدت زمان بیشتری قابلیت بهره گیری در فصول سرد سال در اقلیم سرد را داشته باشد؟ هدف از پژوهش حاضر بررسی ویژگی ها و ارائه اصول و راهکارهایی برای فضای باز مدارس مناطق اقلیم سرد که شامل بخشی از مناطق کوهستانی و کوهپایه ای است می باشد. با فرض اینکه در اقلیم سرد امکان استفاده بهینه از این فضا با استفاده از تمهیداتی وجود دارد. با این نگرش با هدف دستیابی به ضوابط طراحی فضای باز مدرسه در اقلیم سرد، مدارس تبریز به عنوان نمونه موردی، بررسی می شود. در ابتدا به بررسی اقلیمی این شهر در دو بعد مشخصات آب و هوایی و نیازهای اقلیمی منطقه از نظر آسایش انسان در فضای باز مدارس پرداخته می شود. سپس با بررسی تعدادی از نمونه مدارس موجود در شهر تبریز، حیاط این مدارس مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد و در نهایت به ارائه راهکار در این خصوص پرداخته می شود. دستاورد این پژوهش ارائه راهنمای طراحی فضای باز و نیمه باز به منظور استفاده بهینه از این محیط در مدارس اقلیم سرد می باشد.

محدودیت های موجود در شهرهای بزرگ، منجر به گسترش ساخت مجتمع های مسکونی و کاهش سهم حیاط خصوصی در معماری معاصر گردیده است. فضای باز مسکونی علاوه بر تامین نور و روشنایی فضاهای داخلی و تهویه طبیعی، به عنوان فرصتی برای ارتباط بیشتر با طبیعت و مکانی برای تعاملات اجتماعی است. با توجه به محدودیت فضای داخلی واحدهای مسکونی و سابقه سنتی حضور حیاط در زندگی ایرانی، فضای باز مجالی برای گسترش عملکرد فضای داخلی و رابطه آن با فضای بیرونی است. بنابراین، بازنگری و شناخت وضع موجود فضای باز، زمینه ساز طراحی آگاهانه تر فضاهای باز مسکونی در آینده است.هدف از این پژوهش، شناخت فضای باز مجتمع های مسکونی و گونه شناسی آن به جهت تاکید بر فضاهای مابین ساختمان ها، به همراه طراحی فضاهای بسته مسکونی است. برای این منظور، کلیه مجتمع های مسکونی هشت منطقه شمالی شهر تهران که فضای باز آنها، بیش از شصت و پنج درصد سطح کل زمین را تشکیل می دهد، با بررسی عکس هوایی و بازدید میدانی شناسایی گردید. سپس گونه شناسی فضاهای باز بر اساس ارتفاع بلوک ها و تعداد واحدهای مسکونی و نحوه همنشینی فضای باز و بسته در کنار هم صورت گرفت.یافته های تحقیق نشان می دهد، که طراحی فضای باز کمتر در اولویت توجه طراحان بوده و تمرکز اصلی بر فضای داخلی ساختمان ها فارغ از اتفاقات مابین آنها است. در وضع موجود قوانین سختگیرانه محل قرارگیری بنا، مانع از تحقق خلق فضاهای متنوع و پایبندی به طرح سنتی حیاط مرکزی در تهران گشته است. نتایج تحقیق حاکی از وجود سه گونه غالب چیدمان پراکنده، نواری و متمرکز در مجتمع های مسکونی شهر تهران است. چیدمان پراکنده، گونه غالب در مجتمع های مناطق منتخب این شهر می باشد. این گونه منجر به خلق طیف گوناگونی از کیفیات، همچون میزان محرمیت و تنوع فضایی می گردد و قابلیت استفاده از تهویه و نور طبیعی بیشتری را داراست. گونه خطی، محافظه کارانه پایبند به چیدمان موجود خیابان های شهر است. در گونه متمرکز، ساختمان ها منطبق با قوانین شهری در یک قسمت از زمین متمرکز شده و مابقی به فضای باز اختصاص می یابد.

مسجد در زمره مهمترین و حساس‎‎ ترین بناهای جمعیت مسلمانان و از اولین جایگاه های نمود جماعت و یا به تعبیر دقیقتر، امت است. اما با این وجود و علی رغم تجربه قابل توجه معماری مسجد در اسلام و ایران، به نظر می رسد در مقایسه با مسجد آرمانی -مسجدی که غایت مطلوب اسلام است- فاصله قابل توجهی وجود دارد. به نحوی که «فضای باز»، که با توجه به سیره و سنت اسلام و تاریخ ساخت مسجد از اهمیت غیرقابل انکاری برخوردار است، مورد غفلت واقع شده است. بخشی که نه تنها باعث ارتقای کیفی معماری مسجد می شود، بلکه عبادت در آن اهمیت خاصی دارد. این غفلت باعث شده است که به مرور زمان فضای باز در مساجد کمرنگ و حتی حذف گردد. در این زمینه بررسی شواهد میدانی، ضرورت مساله را روشن ساخت و منابع کتابخانه ای توجه به آن را تکمیل نمود. در همین راستا به شیوه ترکیبی، اهمیت و اصالت فضای باز مورد بررسی قرار گرفت و از روش تفسیری-تاریخی برای بیان حضور فضای باز در مسجد و عبادت در آن، استفاده شد و روش تحلیل محتوا در باب محتوای بیان شده در متون مراجع اسلامی شامل قرآن کریم، احادیث و سیره پیامبر (ص) و بررسی و ارزیابی آن ها به کار برده شد. به همین منظور معماری مساجد اصیل برخی مراکز قلمرو اسلام در دوره هایی از آغاز تاریخ اسلام تا قرن دهم هجری و همچنین، مساجد با فضای بسته مورد ارزیابی قرار گرفت. سپس مسجد النبی و شیوه برخورد پیامبر اسلام (ص) در باب معماری آن مورد مداقه قرار گرفته و معماری مسجدالحرام نیز تحلیل شد. لازم به ذکر است در این مقاله، توجه به منابع مورد وثوق اسلام در حوزه معماری مسجد مورد تاکید می باشد، هر چند از بررسی دیگر منابع نیز غفلت نشد. با جمع بندی ادله جمع آوری شده می توان گفت علاوه بر اینکه فضای باز در مسجد به عنوان بخش یا عضوی اساسی از کالبد آن معرفی می گردد، بلکه فراتر از آن، فضای باز در مسجد دارای اصالت، اهمیت و اولویت است به نوعی که نشانگر برتری نسبی فضای باز نسبت به فضای بسته در مسجد است و در باب کارکرد آن نیز می توان گفت عبادت، جنبه فراموش شده و کاربرد بنیادین حیاط در مسجد است.

مدارس به منزلۀ مرکز اجتماع نقشی مهم و اساسی در شکل گیری شخصیت افراد جامعه و رفتارهای اجتماعی ایفا می کنند. یکی از تغییرات تاریخی که باعث شکل گیری مدارس نوین شد، در دورۀ قاجار اتفاق افتاد که دلایل متفاوتی داشت؛ بنابراین در دورۀ قاجار، مدرسه یک دورۀ گذار بوده که در دو مرحلۀ کهن و معاصر اتفاق افتاده است. رفتار اجتماعی انسان در محیط هایی شکل می گیرد که یکی از اساسی ترین آن ها مدرسه است. یکی از مهم ترین فضاهای مدارس، که در ارتباط اجتماعی مؤثر است، حیاط مدرسه است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی جایگاه حیاط در تعدادی از مدارس کهن و معاصر اصفهان در دورۀ قاجار از نظر پایداری اجتماعی و بررسی عواملی است که در به وجود آمدن این پایداری اجتماعی تأثیرگذار بوده اند. مطالعۀ حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و موردپژوهی و مطالعات کتابخانه ای و میدانی انجام شده است. در این پژوهش، شش مدرسه برای بررسی برگزیده شده اند: سه نمونه مربوط به دورۀ کهن و سه نمونه مربوط به دورۀ معاصر. جایگاه حیاط در این شش مدرسه از منظر پایداری اجتماعی بررسی و تمامی اطلاعات در قالب جدولی تطبیقی گردآوری شده است. با توجه به بررسی های انجام شده در این پژوهش، مشخص شد که حیاط می تواند با داشتن ویژگی هایی مانند انعطاف پذیری، فضاهای سبز و آب، ایجاد فضای مکث و حرکت، افزایش کیفیت فضاها، رعایت مقیاس های انسانی و غیره از نظر اجتماعی فضایی پایدار در مدارس باشد و از مدارس قدیم به جدید، هرچه ساختمان ها جدید تر باشند، فضاهای مختص به پایداری اجتماعی کمتر می شوند.